تاریخ نگاری بیهقی بر خرد، نقد و امانت داری استوار است

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی،  مصطفی فرزانه ، کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، امروز، پنجم آبان ماه در آیین رونمایی از نسخه خطی تاریخ بیهقی و با تمرکز بر خردگرایی در تاریخ بیهقی اظهار کرد: برای شناخت جایگاه این اثر باید به وضعیت تاریخ نگاری پیش از بیهقی، شرایط فکری و فرهنگی قرن های چهارم و پنجم هجری و سرنوشت این سنت در دوره های بعد توجه کرد.

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی،  مصطفی فرزانه، کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، امروز، پنجم آبان ماه در آیین رونمایی از نسخه خطی تاریخ بیهقی و با تمرکز بر خردگرایی در تاریخ بیهقی اظهار کرد: برای شناخت جایگاه این اثر باید به وضعیت تاریخ نگاری پیش از بیهقی، شرایط فکری و فرهنگی قرن های چهارم و پنجم هجری و سرنوشت این سنت در دوره های بعد توجه کرد. وی با بیان اینکه بیهقی در دستگاه حکومت غزنویان فعالیت می کرد، افزود: با وجود حضور در ساختار قدرت، تاریخ نگاری او به ثبت اقدامات پادشاهان محدود نماند و به تصویری از جامعه، زندگی مردم و حوادث زمانه تبدیل شد؛ از این منظر تاریخ بیهقی علاوه بر تاریخ سیاسی، واجد ابعاد اجتماعی نیز می باشد. فرزانه با اشاره به اهمیت خرد و نقد در روش تاریخ نگاری بیهقی گفت: بیهقی گزارش های تاریخی را بدون ارزیابی نمی پذیرفت و بر مستند بودن روایت ها تأکید داشت. او درباره روش خود می نویسد: «آنچه نویسم یا از معاینه من است یا از سماع درست از مردی ثقه.» این سخن نشان می دهد که او میان مشاهده مستقیم و شنیده های معتبر تمایز قائل بود و برای نقل رویدادها به اعتبار منابع توجه داشت. وی ادامه داد: بیهقی با افسانه پردازی و نقل اخبار شگفت انگیز بدون پشتوانه میانه ای نداشت و می کوشید واقعیت ها را براساس شواهد ثبت کند، او حتی در روایت رفتارهای نادرست سلطان مسعود و برخی درباریان نیز از کنار وقایع بی تفاوت نمی گذشت، اما انتقادهای خود را با زبانی سنجیده و به دور از عیب جویی مستقیم بیان می کرد. این کارشناس استقلال نسبی در برابر قدرت، امانت داری در نقل، نقد منابع، عبرت آموزی و توجه به مصالح ملی را از ویژگی های مهم تاریخ نگاری بیهقی دانست و افزود: او در عین حضور در دستگاه سیاسی از ستایش بی قیدوشرط حاکمان فاصله می گرفت و پیامد رفتارها و تصمیم های آن ها را در برابر خواننده قرار می داد. فرزانه با اشاره به نثر تاریخ بیهقی اظهار کرد: نثر او از نمونه های برجسته سبک خراسانی است و انسجام، موسیقی کلام و توانایی در بازآفرینی زنده حوادث از ویژگی های ادبی آن به شمار می رود. بیهقی وقایع و شخصیت ها را چنان روایت می کند که خواننده خود را در فضای رخدادها احساس می کند و روایت تاریخی از متنی خشک و صرفاً گزارشی فراتر می رود. وی ادامه داد: بیهقی در انتخاب رویدادها نیز به دنبال نکته هایی بود که برای شناخت رفتار انسان ها و عملکرد حکومت ها اهمیت دارند؛ از این رو در تحلیل حوادث به عوامل اخلاقی و شخصیتی از جمله تظاهر و چاپلوسی درباریان توجه می کند و انحطاط یک سلسله را تنها نتیجه تحولات سیاسی نمی داند. فرزانه با بیان اینکه خردگرایی بیهقی با باورهای دینی او نیز همراه بود، گفت: اعتقاد به تقدیر الهی مانع از بررسی علل و اسباب تاریخی حوادث نمی شد. او در عین پایبندی به باورهای اسلامی، رفتار شخصیت ها و عوامل شکل گیری رویدادها را بررسی می کرد و از آن ها نتیجه می گرفت. وی با اشاره به وضعیت تاریخ نگاری پس از بیهقی تصریح کرد: در دوره های بعد و در بسیاری از آثار تاریخی از رویکرد انتقادی و خردگرایانه فاصله گرفته شد. غلبه تاریخ نگاری سلطنت محور و توجه به خواسته های صاحبان قدرت، در کنار تضعیف نقد منابع و گسترش روایت های غیرمستند از عواملی بود که به کاهش ظرفیت تحلیلی تاریخ نگاری انجامید. فرزانه اظهار کرد: اهمیت تاریخ بیهقی در آن است که خرد، نقد، امانت داری و استقلال فکری را در کنار یکدیگر قرار می دهد؛ این اثر نشان می دهد که تاریخ نگار می تواند در دل ساختار قدرت حضور داشته باشد، اما استقلال نسبی خود را حفظ کند و به جای ثبت صرف وقایع، عوامل و پیامدهای آن ها را نیز بررسی کند. این کارشناس گفت: تاریخ باید ابزاری برای آگاهی بخشی، شناخت تجربه های اجتماعی و فهم مصالح ملی باشد نه صرفاً وسیله ای برای سرگرمی یا خوشایند صاحبان قدرت؛ توجه به روش بیهقی می تواند زمینه شناخت دقیق تر گذشته و استفاده از تجربه های تاریخی برای فهم بهتر جامعه امروز را فراهم کند.

تاریخ بیهقی؛ اثری فراتر از تاریخ پادشاهان

در ادامه، سیدرضا صداقت حسینی، کارشناس ارزشیابی نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی اظهار کرد: کتابخانه آستان قدس رضوی به واسطه نگهداری نسخه های خطی نفیس و ارزشمند جایگاه ویژه ای در حفظ میراث مکتوب ایران دارد و مجموعه آن به علوم دینی محدود نیست، بلکه آثار ادبی، تاریخی، جغرافیایی و علمی متنوعی را دربر می گیرد. وی با اشاره به نگهداری آثار دانشمندانی مانند فارابی و ملاصدرا، ادیبانی مانند حافظ، سعدی و مولانا و هنرمندانی مانند میرعلی و سلطان علی مشهدی در این مجموعه افزود: تاکنون 32 جلد فهرست موضوعی نسخه های خطی و 15 جلد فهرست نسخه های خطی اهدایی رهبر شهید ایران منتشر شده است تا این آثار بیشتر به جامعه علمی و پژوهشی معرفی شوند. صداقت حسینی با معرفی ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی به عنوان یکی از برجسته ترین تاریخ نگاران و نویسندگان قرن چهارم و پنجم هجری قمری اظهار کرد: بیهقی در سال 370 هجری قمری در منطقه بیهق، حوالی سبزوار امروزی متولد شد و پس از ورود به دستگاه غزنویان، در دیوان رسالت به فعالیت پرداخت. وی ادامه داد: مشهورترین اثر برجای مانده از بیهقی، تاریخ بیهقی است که رویدادهای دوره غزنویان را روایت می کند. بخش عمده نسخه موجود به دوران سلطنت سلطان مسعود غزنوی اختصاص دارد و به همین دلیل این اثر در برخی منابع تاریخ مسعودی نیز نامیده شده است. این کارشناس با بیان اینکه تاریخ بیهقی در ابتدا اثری بسیار گسترده تر بوده است، بیان کرد: برخی منابع حجم اولیه کتاب را حدود 30 جلد دانسته اند، اما بخش عمده آن از میان رفته است، این اثر علاوه بر اهمیت تاریخی از نظر ادبی نیز جایگاه ویژه ای دارد و از نمونه های برجسته نثر فارسی به ‎شمار می رود. وی با اشاره به انتشار نخستین چاپ تاریخ بیهقی در سال 1862 میلادی در کلکته گفت: این کتاب در دوره های مختلف از سوی پژوهشگران و استادان زبان و ادبیات فارسی ازجمله قاسم غنی و محمدجعفر یاحقی، تصحیح و منتشر شده است؛ هرچند نبود نسخه های نزدیک به زمان تألیف، یکی از مسائل مهم در بررسی و تصحیح آن به شمار می رود. صداقت حسینی با اشاره به وضعیت نسخه های خطی تاریخ بیهقی اظهار کرد: براساس اطلاعات بررسی شده در کتابخانه ملی حدود 55 نسخه خطی از این اثر در کتابخانه های ایران و خارج از کشور شناسایی شده که سه نسخه از آن ها در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود. وی افزود: قدیمی ترین نسخه شناسایی شده در میان نسخه های بررسی شده در کتابخانه دانشگاه تهران قرار دارد و به قرن دهم هجری قمری تعلق دارد. با توجه به تألیف تاریخ بیهقی در قرن پنجم هجری، میان زمان نگارش اثر و قدیمی ترین نسخه های موجود حدود 500 سال فاصله وجود دارد. این کارشناس با اشاره به بررسی های استادانی مانند علی اکبر فیاض و محمدجعفر یاحقی درباره وضعیت نسخه های این اثر بیان کرد: نسخه های تاریخ بیهقی در قرن های دوازدهم و سیزدهم هجری بیشتر دیده می شوند؛ موضوعی که با افزایش توجه به تاریخ نگاری و مراجعه به منابع تاریخی در آن دوره ارتباط دارد. صداقت حسینی درباره نسخه رونمایی شده اظهار کرد: این نسخه از میان سه نسخه خطی تاریخ بیهقی در کتابخانه آستان قدس رضوی انتخاب شده و در سال 1386 از سوی رهبر شهید انقلاب به این کتابخانه اهدا شده است. این کارشناس در پایان با اشاره به یادداشت موجود در برگ نخست نسخه گفت: محمدعلی ناصح از ادیبان و شاعران معاصر در یادداشتی نوشته است که این کتاب را در سال 1345 به مبلغ 30 قران خریداری کرده است. این یادداشت از نظر نسخه شناسی اهمیت دارد، زیرا بخشی از پیشینه مالکیت و گردش نسخه را پیش از ورود آن به مجموعه آستان قدس رضوی روشن می کند. انتهای پیام

نظرات

captcha